Badania przesiewowe w kierunku raka płuc w Europie: jak zapewnić sprawiedliwy dostęp do nich?

W Europie obserwuje się postępy w zakresie badań przesiewowych w kierunku raka płuc.

Coraz więcej krajów przechodzi od programów pilotażowych do etapu wdrażania. W nowym raporcie organizacji Lung Cancer Policy Network przeanalizowano, jakie wnioski wyciągają kraje, które jako pierwsze wdrożyły te rozwiązania, oraz co należy zrobić, aby badania przesiewowe dotarły do osób, które mogą odnieść z nich największe korzyści.

W raporcie wykracza się również poza poszczególne programy badań przesiewowych, skupiając się na warunkach niezbędnych do ich wdrożenia, w tym na zaangażowaniu politycznym, trwałym finansowaniu oraz elastyczności pozwalającej na dostosowanie się do różnych systemów opieki zdrowotnej. Nie ma jednego modelu, który sprawdziłby się wszędzie, ale kraje mogą czerpać wnioski z doświadczeń tych, które już przechodzą od projektów pilotażowych do wdrażania na skalę krajową.

Organizacja „Lung Cancer Europe” jest członkiem „Lung Cancer Policy Network” – globalnej, multidyscyplinarnej sieci zrzeszającej lekarzy klinicznych, naukowców, organizacje pacjentów oraz inne podmioty zajmujące się rakiem płuc. Jej działalność opiera się na dowodach naukowych, nie ma charakteru promocyjnego i jest kształtowana przez jej członków.

Nasza kierowniczka ds. polityki i współpracy z UE, Michaela Regan, wniosła do raportu swoją fachową wiedzę; w dokumencie tym zawarto również odniesienie do Karty Lung Cancer Europe.

Raport „Postępy w badaniach przesiewowych w kierunku raka płuc: wnioski z wdrażania tych badań w Europie” skupia się na czterech praktycznych obszarach: dotarciu do osób z grupy najwyższego ryzyka, zmniejszeniu barier utrudniających udział w badaniach, włączeniu wsparcia w rzucaniu palenia oraz zapewnieniu, by systemy opieki zdrowotnej były w stanie przeprowadzać badania przesiewowe na szeroką skalę.

Dlaczego badania przesiewowe w kierunku raka płuc są ważne?

Rak płuc wciąż często jest diagnozowany w późniejszym stadium, kiedy możliwości leczenia mogą być bardziej ograniczone.

Celem badań przesiewowych jest wykrycie raka płuc u osób z grupy podwyższonego ryzyka, zanim pojawią się objawy. Wykorzystuje się w nich tomografię komputerową niskodawkową, zwaną zazwyczaj LDCT.

Dane wskazują, że badania przesiewowe metodą LDCT mogą zmniejszyć liczbę zgonów z powodu raka płuc wśród osób z grupy podwyższonego ryzyka. W dziewiątym raporcie organizacji Lung Cancer Europe badania przesiewowe opisano jako jeden z kluczowych sposobów wspierania wczesnej diagnostyki.

Jednak wykazanie, że badania przesiewowe są skuteczne, to tylko część zadania.

Kraje muszą również zdecydować, kogo należy zaprosić, w jaki sposób dotrzeć do osób, jak łatwo będzie wziąć udział w badaniu oraz co się stanie, gdy skan wykaże coś, co wymaga dalszej diagnostyki.

Komu należy zaproponować badania przesiewowe w kierunku raka płuc?

Jednym z pierwszych wyzwań jest określenie osób, które z największym prawdopodobieństwem odniosą korzyści.

Wiek i historia palenia są powszechnie wykorzystywane do ustalenia, kto kwalifikuje się do programu. W nowym raporcie zaleca się pójście o krok dalej i uwzględnienie wielowymiarowych modeli ryzyka, które wykorzystują szereg czynników do oszacowania ryzyka danej osoby.

Może to pomóc programom w dokładniejszym identyfikowaniu osób z grupy podwyższonego ryzyka oraz w zmniejszeniu nierówności w zakresie wyboru osób kwalifikowanych do badań przesiewowych.

Co powstrzymuje ludzi przed udziałem w badaniach przesiewowych?

To, że dana osoba kwalifikuje się do badań przesiewowych, nie oznacza, że w nich weźmie udział.

Sposób zapraszania osób, informacje, które otrzymują, miejsce przeprowadzania badań przesiewowych oraz to, jak łatwo jest stawić się na umówioną wizytę – wszystko to może wpływać na poziom uczestnictwa.

W raporcie zaleca się wysyłanie zorganizowanych zaproszeń skierowanych do całej populacji, a także prowadzenie bardziej ukierunkowanych działań informacyjnych skierowanych do grup, które w przeciwnym razie mogłyby zostać pominięte.

Jest to szczególnie ważne, ponieważ programy badań przesiewowych powinny zmniejszać nierówności, a nie je pogłębiać.

Dlaczego warto zapewnić wsparcie w rzucaniu palenia?

W raporcie zaleca się również włączenie wsparcia w zakresie rzucania palenia do ścieżek badań przesiewowych.

Badania przesiewowe i rzucanie palenia mają różne cele.

Badania przesiewowe mają na celu wczesne wykrywanie raka płuc. Rzucenie palenia zmniejsza przyszłe ryzyko zachorowania na raka płuc oraz wiele innych chorób.

Zapewnienie wsparcia w rzucaniu palenia w połączeniu z badaniami przesiewowymi może zwiększyć ogólne korzyści zdrowotne wynikające z programu oraz poprawić jego opłacalność.

Czy systemy opieki zdrowotnej są w stanie zapewnić badania przesiewowe na szeroką skalę?

Program badań przesiewowych nie może kończyć się na samym badaniu obrazowym.

Systemy opieki zdrowotnej wymagają jasno określonych procedur postępowania w przypadku guzków płucnych i innych nieprawidłowości, wystarczających możliwości diagnostycznych dla osób wymagających dalszych badań, odpowiednich systemów cyfrowych oraz skutecznego systemu zapewnienia jakości.

Konieczne jest również zapewnienie wystarczających możliwości na dalszych etapach procesu, tak aby pacjenci mogli szybko przejść od nieprawidłowego wyniku badania do postawienia diagnozy, a w razie potrzeby – do leczenia.

W nowym raporcie stwierdza się, że badania przesiewowe należy zatem od samego początku odpowiednio włączyć do systemów opieki zdrowotnej.

Jak dużo ludzie wiedzą o badaniach przesiewowych w kierunku raka płuc?

Dostęp to tylko część problemu. Świadomość w tej kwestii również pozostaje na niskim poziomie.

W ramach 9. raportu organizacji „Lung Cancer Europe” na temat raka płuc przeprowadzono ankietę wśród ponad 2 000 osób dotkniętych tą chorobą w całej Europie.

Tylko 40,6% respondentów prawidłowo określiło, na czym polega badanie przesiewowe w kierunku raka płuc.

Prawie 45% respondentów nie wiedziało, czy w ich kraju istnieje program badań przesiewowych w kierunku raka płuc.

W raporcie stwierdzono również, że 27,4% respondentów uważało, iż badania przesiewowe w kierunku raka płuc są przeznaczone dla osób, u których już wystąpiły objawy.

To rozróżnienie jest ważne. Badania przesiewowe są przeznaczone dla osób z podwyższonym ryzykiem, które nie mają objawów. Osoba z potencjalnymi objawami raka płuc wymaga badań diagnostycznych, a nie badań przesiewowych.

Dlaczego równy dostęp do badań przesiewowych w kierunku raka płuc jest ważny

Kraje w całej Europie znajdują się na różnych etapach wdrażania badań przesiewowych w kierunku raka płuc, a dostęp do nich nadal jest nierównomierny.

W raporcie zaznaczono, że jedynie sześć krajów formalnie zobowiązało się do wdrożenia krajowych programów badań przesiewowych w kierunku raka płuc, a kolejne cztery są w trakcie ich wprowadzania. Anglia i Chorwacja należą do krajów najbardziej zaawansowanych w tym zakresie, podczas gdy kilka innych krajów, w tym Francja, Włochy, Czechy i Rumunia, nadal znajduje się na etapie pilotażowym.

Dla organizacji Lung Cancer Europe terminowy i sprawiedliwy dostęp do badań przesiewowych stanowi wyraźny priorytet polityczny.

W naszej Karcie na lata 2026–2030 wzywamy do zapewnienia terminowego dostępu do opartych na dowodach naukowych programów badań przesiewowych i wczesnego wykrywania, tak aby nowotwory były wykrywane jak najwcześniej. Nasze szersze priorytety w zakresie działań rzeczniczych obejmują również rozbudowę programów badań przesiewowych oraz zmniejszenie nierówności w wynikach leczenia raka płuc w całej Europie.

W miarę jak coraz więcej krajów podejmuje działania zmierzające do wdrożenia tych rozwiązań, podejmowane obecnie decyzje praktyczne będą miały wpływ na to, do kogo dotrą te działania i kto z nich skorzysta.

Doświadczenia zebrane w tym nowym raporcie dostarczają decydentom, pracownikom służby zdrowia i działaczom przydatnych informacji na temat tego, jak zapewnić sprawiedliwe i skuteczne przeprowadzanie badań przesiewowych w różnych systemach opieki zdrowotnej.

Źródło: Lung Cancer Policy Network. Postępy w badaniach przesiewowych w kierunku raka płuc: wnioski płynące z doświadczeń wdrożeniowych w Europie. Opublikowano 25 sierpnia 2026 r.